تعریف کوتاه
جمله محوری پرونده
تعریف تفصیلی
فقر محاسباتی فقط نداشتن کامپیوتر یا اینترنت نیست. در سطح عمیق‌تر، فقر محاسباتی یعنی جامعه نتواند داده‌های خود را بشناسد، ثبت کند، پاک‌سازی کند، تحلیل کند، از آن مدل بسازد، تصمیم هوشمند بگیرد و آینده خود را بر اساس محاسبه درست طراحی کند.
در تمدن محاسباتی، قدرت فقط در سلاح، پول یا رسانه خلاصه نمی‌شود؛ بلکه در توان پردازش واقعیت نهفته است. هر جامعه‌ای که بهتر ببیند، بهتر داده‌برداری کند، بهتر تحلیل کند و سریع‌تر تصمیم بگیرد، در اقتصاد، امنیت، آموزش، سلامت، فرهنگ، حکمرانی و جنگ شناختی دست بالاتر خواهد داشت.
از این رو، فقر محاسباتی می‌تواند به فقر آموزشی، فقر سلامت، فقر اقتصادی، فقر امنیتی، فقر حکمرانی، فقر رسانه‌ای و وابستگی تمدنی منجر شود. جامعه‌ای که توان محاسباتی ندارد، ناچار است از مدل‌ها، پلتفرم‌ها و تصمیم‌های محاسباتی دیگران استفاده کند.
مسئله اصلی
مسئله اصلی این پرونده آن است که در عصر هوش مصنوعی، عدالت فقط به توزیع پول و کالا محدود نیست؛ بلکه باید به توزیع توان محاسباتی نیز توجه کرد. چه کسانی داده دارند؟ چه کسانی زیرساخت دارند؟ چه کسانی مدل می‌سازند؟ چه کسانی فقط مصرف‌کننده‌اند؟ چه کسانی توان تحلیل آینده را دارند و چه کسانی موضوع تحلیل دیگران‌اند؟
نسبت با پرونده ۲۰
پرونده ۲۰، استعمار داده‌ای را تبیین کرد. پرونده ۲۱ نشان می‌دهد یکی از زمینه‌های اصلی استعمار داده‌ای، فقر محاسباتی است. وقتی جامعه‌ای داده دارد اما توان نگهداری، تحلیل، مدل‌سازی و حکمرانی آن را ندارد، داده‌هایش به ماده خام قدرت دیگران تبدیل می‌شود.
۲۱: فقر محاسباتی یعنی ناتوانی از تبدیل داده، پردازش و الگوریتم به اقتدار عادلانه.
نتیجه: جامعه فقیر از نظر محاسباتی، آسان‌تر مستعمره داده‌ای می‌شود.
ابعاد فقر محاسباتی
نبود داده کافی، سالم، دقیق، بومی، به‌روز، طبقه‌بندی‌شده و قابل اعتماد برای تصمیم‌سازی.
کمبود مرکز داده، ابر امن، شبکه پایدار، ذخیره‌سازی، امنیت سایبری و سامانه‌های پردازش مقیاس‌پذیر.
نداشتن توان محاسباتی کافی برای آموزش مدل‌ها، تحلیل کلان‌داده و اجرای سامانه‌های هوش مصنوعی.
وابستگی به تراشه، سخت‌افزار، GPU، شتاب‌دهنده‌ها و زنجیره تأمین خارجی برای محاسبات پیشرفته.
نداشتن توان طراحی، ارزیابی، تهذیب، بومی‌سازی و حکمرانی الگوریتم‌ها و مدل‌های هوش مصنوعی.
ناتوانی مدیران، خانواده‌ها، معلمان، مبلغین و مردم در فهم داده، الگوریتم، مدل، پلتفرم و پیامدهای آن.
سطوح فقر محاسباتی
پیامدهای فقر محاسباتی
استفاده دائمی از ابزارها، مدل‌ها، زیرساخت‌ها و پلتفرم‌هایی که قواعدشان را دیگران تعیین می‌کنند.
تصمیم‌های عمومی بدون داده دقیق، تحلیل درست، پیش‌بینی معتبر و پایش هوشمند انجام می‌شود.
افراد و مناطق برخوردار از داده و فناوری سریع‌تر رشد می‌کنند و محرومان بیشتر عقب می‌مانند.
جامعه‌ای که سواد و ابزار تحلیل ندارد، راحت‌تر در برابر عملیات شناختی، شایعه و دستکاری رسانه‌ای آسیب می‌بیند.
داده داخلی تولید می‌شود اما ارزش اقتصادی، علمی، تحلیلی و راهبردی آن در بیرون جامعه انباشته می‌شود.
در نظمی که آینده با محاسبات طراحی می‌شود، ناتوانی محاسباتی به حذف از معماری آینده منجر می‌شود.
نگاه اسلامی به فقر محاسباتی
در نگاه اسلامی، رفع فقر فقط به نان، مسکن و درمان محدود نیست؛ هر نوع محرومیتی که انسان و جامعه را از رشد، کرامت، عدالت، علم، امنیت و قدرت تصمیم صحیح محروم کند، باید شناخته و رفع شود. در عصر هوش مصنوعی، فقر محاسباتی یکی از صورت‌های نوین محرومیت است.
اگر جامعه اسلامی نتواند داده‌های خود را عادلانه و امانت‌دارانه مدیریت کند، الگوریتم‌های خود را تهذیب کند، زیرساخت خود را بسازد و مردم خود را باسواد محاسباتی تربیت کند، در میدان آینده دچار ضعف خواهد شد. بنابراین مبارزه با فقر محاسباتی بخشی از جهاد علمی، عدالت اجتماعی و تمدن‌سازی اسلامی است.
راهبردهای رفع فقر محاسباتی
فرمول راهبردی پرونده
تحلیل بدون زیرساخت، وابسته می‌شود.
زیرساخت بدون نیروی انسانی، عقیم می‌ماند.
هوش مصنوعی بدون عدالت دسترسی، شکاف را عمیق‌تر می‌کند.
و تمدنی که فقر محاسباتی دارد، آینده خود را با مدل‌های دیگران خواهد دید.
متن سخنرانی ۵ دقیقه‌ای
فقر جدید؛ فقر محاسباتی
در گذشته وقتی از فقر سخن می‌گفتیم، بیشتر به نداشتن پول، زمین، صنعت یا سواد اشاره می‌کردیم. اما در عصر هوش مصنوعی، نوع تازه‌ای از فقر پدید آمده است: فقر محاسباتی. یعنی جامعه داده دارد اما نمی‌تواند آن را بفهمد، نگهداری کند، تحلیل کند، از آن مدل بسازد و بر اساس آن تصمیم عادلانه بگیرد. جامعه‌ای که زیرساخت پردازشی، تراشه، مدل بومی، سواد الگوریتمی و نیروی انسانی میان‌رشته‌ای ندارد، در آینده فقط مصرف‌کننده تصمیم‌های دیگران خواهد بود. فقر محاسباتی زمینه استعمار داده‌ای است. راه رهایی، نهضت سواد محاسباتی، بانک داده بومی، زیرساخت مستقل، عدالت دسترسی و تربیت نیروی انسانی مؤمن، متخصص و تمدنی است.
طرح سخنرانی ۲۰ دقیقه‌ای
پرسش‌های دفاعی و پژوهشی
جمع‌بندی راهبردی
فقر محاسباتی یکی از صورت‌های جدید محرومیت در عصر هوش مصنوعی است. این فقر زمانی رخ می‌دهد که فرد، نهاد یا جامعه از داده سالم، زیرساخت پردازشی، مدل بومی، تراشه، الگوریتم، سواد محاسباتی و قدرت تصمیم‌سازی هوشمند محروم باشد.
چنین جامعه‌ای ممکن است داده فراوان تولید کند، اما ارزش و قدرت حاصل از آن به دست دیگران بیفتد. بنابراین فقر محاسباتی، زمینه‌ساز استعمار داده‌ای، وابستگی فناورانه، ضعف حکمرانی و عقب‌ماندگی تمدنی است.
راهبرد نهایی این پرونده روشن است: تمدن اسلامی برای ورود مقتدرانه به آینده هوش مصنوعی باید فقر محاسباتی را به‌عنوان مسئله عدالت، استقلال، تربیت و حکمرانی بشناسد و برای رفع آن نهضت فراگیر ایجاد کند.